Grodna – Zamek Księcia Henryka

nazwa polska: Grodna (Zamek Księcia Henryka)
wysokość n.p.m.: 504 m[1]
współrzędne Google: 50.835298, 15.723283
przynależność administracyjna do gminy: Podgórzyn, sołectwo Staniszów
właściciel obecny: Nadleśnictwo Śnieżka w Kowarach (Lasy Państwowe)
czy pełnił w przeszłości funkcję p.w.: tak – co najmniej od pierwszej połowy XIX wieku
obecny kąt widokowy: ok. 90° – w kierunku zachodnim i południowo-zachodnim, z tym że tylko zimą, gdy nie ma na drzewach liści
potencjalny kąt widokowy: 360° – z wieży

aktualna dostępność dojściowa ścieżką lub drogą: Do punktu widokowego prowadzi kilka łatwo dostępnych dróg leśnych, oznakowanych turystycznie: szlak żółty – ze Staniszowa (ok. 30 min), z Sosnówki (ok. 20 min) i szlak niebieski – z Marczowa (ok. 15 min). W każdej z trzech miejscowości istnieje możliwość zaparkowania samochodów. Nieco dłuższa, ale niegdyś dość popularna, była trasa z Cieplic Śląskich przez Marczyce, szlakiem niebieskim.

obecność w pobliżu znakowanych szlaków turystycznych: Wiedzie tędy żółty szlak turystyczny ze Staniszowa do Sosnówki, a także kończy (i zaczyna zarazem) swój bieg szlak niebieski, prowadzący z Cieplic Śląskich – dzielnicy Jeleniej Góry.
opis aktualnego stanu: Wzgórze zarośnięte jest lasem mieszanym. Stoi na nim budowla w całkowitej ruinie: brak dachów, okien, drzwi, schodów; pozostały porozbijane kamienne mury zewnętrzne. Na placu przed zamkiem znajduje się miejsce na ognisko oraz ławki i stoły.

[1] Niektóre źródła podają 506 m n.p.m.

aktualne fotografie:

opis historyczny + ciekawostki: Na górze Grodna (Stangenberg) ok. 1806 roku wzniesiono neogotycką budowlę w formie średniowiecznego zameczku, z wieżą oraz niewielkimi pokojami w przybudówce, m.in. jako schronienie dla myśliwych i punkt widokowy. Wzniesiono ją z kamienia i cegły. Od imienia fundatora zwana była Zamkiem Księcia Henryka (Heinrichsburg). Powstanie zamku było zapewne wynikiem ówczesnej romantycznej mody na tego typu budowle, której uległ właściciel Staniszowa książę Heinrich XXXVIII hr. von Reuss, jak i założeń tworzonych wówczas parków krajobrazowych, nie zaś (a przynajmniej nie wyłącznie) – jak chcą autorzy niektórych publikacji – jedynie wynik zazdrości o sąsiednie ruiny zamku Chojnik, które były w posiadaniu cieplickich Schaffgotschów. Budowa ciągnęła się dość długo. W 1818 roku stanęła wieża, wzniesiona przez murarza z Bukowca. Budowlę w 1841 roku dokończył książę Heinrich XII. Ostatecznie obiekt składał się z okrągłej wieży, zwieńczonej blankami, na którą wiodły kręte schody o 77 stopniach, oraz dwukondygnacyjnego budynku, krytego dwuspadowym dachem, mieszczącego Salę Myśliwską, zwaną też „rycerską”. Na XIX-wiecznej grafice widoczna jest też niewielka drewniana budowla (kapliczka?), wzniesiona na kamiennej podmurówce na wschód od zamku – nie wiadomo jednak o niej nic bliższego.Z 1849 roku pochodzi pierwszy polski opis tego miejsca, zamieszczony przez Rozalię Saulson w jej przewodniku po Karkonoszach pt. „Warmbrunn i okolice jego…”, wydanym w 1850 roku we Wrocławiu. Oto tenże opis: „Heinrichsburg na Stangenbergu. Zaledwie o ćwierć mili od Stonsdorfu, dokąd miła nieuciążliwa prowadzi droga, na górze okrytej laskiem, znanej pod nazwiskiem Stangenberg (własność księcia Reuss), stoi mały zamek naśladujący w budowie doskonale średniowieczne burgi. W takim też guście jest mały salonik sklepiony, z którego okien szybami malowaniem zdobionych na Olbrzymie góry, a z wieży na całą tę niezmierzoną przestrzeń, górami ograniczoną, zasianą miastami, wioskami, lasami, polami i pagórkami, szczególnie przy świetle zachodzącego słońca, obszerny, piękny, zachwycający jest widok”.
Dla odwiedzających to miejsce turystów i przybywających tu chętnie kuracjuszy pobliskich Cieplic wyłożono specjalne księgi („Heinrichsburger Fremdenbucher”), do których się wpisywano. Trzy z nich, obejmujące lata 1866–1893, zachowały się do dziś w jeleniogórskim Archiwum Państwowym. Podobno urzędował tu „kasztelan”, który za drobną opłatą otwierał wejście na wieżę. W 1830 roku zamek, a w zasadzie stojącą tu wówczas wieżę, odwiedził Alexander von Humboldt, który stojąc na jej szczycie, stwierdził, iż „stąd jest widok obejmujący całe przedgórze; jedyny w swoim rodzaju”. Już przed 1939 rokiem budowla była opuszczona i stopniowo popadała w ruinę, lecz nadal dostępna i chętnie odwiedzana przez turystów oraz kuracjuszy. Z informacji z 1923 roku wynika, że zamek był wtedy niedostępny i pozostawał w ruinie. Przed 1960 rokiem zniszczono schody wiodące na szczyt wieży, jak również obie izby. Z czasem dewastacja posunęła się jeszcze dalej.

archiwalne fotografie:

proponowane rozwiązanie techniczne: odbudowa zamku, a przynajmniej wzmocnienie murów samej wieży oraz zamontowanie w niej schodów (drewnianych), jak również wykonanie zadaszenia wieży i platformy widokowej. Prawdopodobnie może być też potrzebne niewielkie prześwietlenie okolicznych drzew. W pomieszczeniach koło wieży, po wyremontowaniu, można urządzić punkt sprzedaży pamiątek, a nawet małą gastronomię.
atrakcyjność turystyczna: Potencjalnie punkt jest bardzo atrakcyjny turystycznie. Jego walorami są: położenie blisko popularnych miejscowości turystycznych (Cieplice Śląskie, Sosnówka i Staniszów); możliwość dojechania w pobliże samochodem; łatwy dostęp na piechotę; ciekawa historia i intrygująca zabudowa głównego obiektu, czyli neogotyckiego zameczku; miejsce dla organizacji turystycznych imprez plenerowych; okoliczne skałki, które mogłyby być wykorzystywane dla celów edukacyjnych we wspinaczce skałkowej; pełna panorama Karkonoszy i Kotliny Jeleniogórskiej.
zaprojektowane drogowskazy i ich lokalizacja: Drogowskazy należy ustawić w Staniszowie, przy skrzyżowaniu szosy i drogi biegnącej w pobliżu kościoła i kolejny zaraz za kościołem, przy cmentarzu, na następnym rozwidleniu dróg. Drogowskaz proponuje się również umieścić na drodze z Podgórzyna do Sosnówki, przy zjeździe do Marczyc, a w samych Marczycach także na głównym skrzyżowaniu koło kościoła oraz w miejscu, z którego szlak niebieski skręca na północny wschód z drogi prowadzącej do Staniszowa. Kolejną grupę drogowskazów należy umiejscowić w Sosnówce: na głównym skrzyżowaniu, czyli przecięciu ulic Tyrolskiej, Karkonoskiej i Jeleniogórskiej, oraz przy skrzyżowaniu ulic Jeleniogórskiej i Złoty Widok.
źródła:

źródła archiwalne
Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Jeleniej Górze, zespół nr 83/105: Archiwum książąt Reussów w Staniszowie, sygn. 345–347.

literatura
A. Berger: Aus den Fremdenbüchern der Heinrichsburg, „Der Wandere im Riesengebirge“ 1933, R. 33, nr 4.
Wojciech Kapałczyński, Piotr Napierała: Zamki, pałace i dwory Kotliny Jeleniogórskiej, Wrocław 2005, s. 124–128.
Ivo Łaborewicz, Tu byłem, czyli mniej znane karkonoskie księgi gości sprzed 1945 r., „Sudety” 2002, nr 1 (10), s. 10–11.
Romuald M. Łuczyński: Rezydencje magnackie w Kotlinie Jeleniogórskiej w XIX wieku, Wrocław 2007, s. 120–121.
Wilhelm Patschowsky: Führer durch das Riesen- und Isergebirge…, Schweidnitz 1923.
Małgorzata Ploch, Piotra Napierała: Parki romantyczne Kotliny Jeleniogórskiej, Wrocław 2011, s. 132–133.
Rozalia Saulson: „Warmbrunn i okolice jego…”. Przewodnik po Cieplicach Śląskich Zdroju i Karkonoszach z 1850 r., oprac. Ivo Łaborewicz, Jelenia Góra 2000.
Schneider, Das Riesengebirge, von der Heinrichsburg gesehen, „Der Wanderer im Riesengebirge“ 1893, R. 13, nr 4, s. 49–50.
Marek Staffa (red.): Słownik geografii turystycznej Sudetów, t. 4: Kotlina Jeleniogórska, Wrocław 1999, s. 154–156.
Tadeusz Steć, Sudety Zachodnie, cz. 1, Warszawa 1965, s. 81–82.