Ametysty z polskich Karkonoszy doskonale znane są zarówno w Polsce, jak i w Europie. Ich sława ma długą historię – występowanie ametystów w tych górach było znane od dawna. Już około 1460 roku we „Wrocławskiej Księdze Walońskiej” wspominano o obfitości ametystów w karkonoskich potokach: „W Jeleniej Górze pytaj o wieś. Idź następnie pod górę, w stronę Czarnej Góry obok huty szkła, a dojdziesz do Białej Wody, gdzie znajdziesz tyle złota i ametystów ile tylko zapragniesz”.

Walenty Roździeński w swoim dziele „Officina ferraria albo huta i warsztat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego” z 1612 roku pisał „I w potokach sudeckich, a przy wielkiej górze Ryzenbergu ametyst wyborny się bierze”.

W pamiętniku Izabeli Czartoryskiej znajdziemy opis wycieczki z 1816 roku do Wodospadu Kamieńczyka,  w którym wspomina ona, że „…zbieraliśmy ametysty znalezione wśród skał. Powróciliśmy… do Cieplic objuczeni kamieniami, kwiatami, ametystami, pełni podziwu i wrażeń”.

Ametyst stanowi fioletową lub purpurową odmianę kwarcu. Jego nazwa oznacza „trzeźwy”, z greckiego „amethystos” (methystos = pijany, upojony). Minerał ten używany był jako środek przeciwko upijaniu się – ponoć starożytni Grecy dodawali sproszkowany ametyst do wina, by uniknąć negatywnych skutków spożywania tego trunku.

Ametyst jest dwutlenkiem krzemu, krystalizuje w układzie trygonalnym, a jego twardość wzorcowa w skali Mohsa wynosi 7. Najczęściej występuje w postaci szczotek krystalicznych w obrębie różnego rodzaju pustek w skałach.

Tworzy również skupienia zbite. Jest minerałem przezroczystym do przeświecającego, odznaczającym się nierównym, muszlowym przełamem oraz brakiem łupliwości. Swą fioletową barwę zawdzięcza obecności domieszek żelaza i glinu w sieci krystalicznej.

W Karkonoszach ametysty występują w wielu miejscach, zarówno w ich zachodniej jak i wschodniej części. Ciekawym jest, że niektóre lokalizacje, eksploatowane w czasach historycznych oraz opisywane przez naukowców niemieckich, po wojnie przez Polaków „odkrywane” były na nowo. Część wystąpień tego minerału , m.in. w Karpaczu nie doczekała się jeszcze nawet opisu w polskiej literaturze.

Najbardziej znanym miejscem, gdzie w polskich Karkonoszach bez trudu można znaleźć ładnie wybarwione ametysty, są okolice Szklarskiej Poręby. W dolinie Złotego Potoku, powyżej żółtego szlaku prowadzącego do schroniska pod Łabskim Szczytem, odsłania się żyła kwarcowa z ametystem. Jest ona widoczna po obu stronach strumienia, a odłamki fioletowego ametystu można również spotkać w strumieniu poniżej żyły. Sama żyła jest już dość mocno wyeksploatowana przez zbieraczy minerałów, niemniej jednak w pobliskiej hałdzie można jeszcze znaleźć fragmenty szczotek ametystowych, a także bloczki brekcji kwarcowej z ametystem, oraz szczotki kwarcu mlecznego z hematytem.

Około 0,5 km powyżej doliny Złotego Potoku przy żółtym szlaku występuje kolejna żyła kwarcowa z ametystem, opisana przez polskich naukowców w latach sześćdziesiątych. Skały z mineralizacją kwarcową odsłaniają się tam w niewielkiej dolinie bezimiennego potoku, same ametysty można też znaleźć w zwałach dwóch pobliskich wyrobisk oraz w lesie po zachodniej stronie drogi.

Obecność wyrobisk świadczy o tym, że ametyst był tam niegdyś eksploatowany. Później miejsce to poszło w zupełną niepamięć i dopiero po wojnie zostało „odkryte” na nowo. Znajdowane tam okazy przypominają te z doliny Złotego Potoku. Należy jednak zaznaczyć, że obecnie miejsce to jest niestety dość mocno przekształcone przez współczesnych zbieraczy minerałów.

W rejonie Szklarskiej Poręby ametysty znaleźć można spotkać również na Hali Szrenickiej, w okolicach dawnego toru saneczkowego, Czeskiej Ścieżki, oraz przy Wodospadzie Kamieńczyka, gdzie znajdują się pozostałości żyły kwarcowej z tym minerałem. Mało znaną lokalizacją jest rejon Śmielca, gdzie znajdowane są pojedyncze fragmenty ametystów pochodzące z przecinających ten obszar żył kwarcowych.

Obecnie dość popularną dla zbieraczy lokalizacją ametystu jest dolina Szklarki w rejonie Trzech Jaworów, podawana również jako „Piechowice” lub „Michałowice”. Ametyst występuje tam na prawym brzegu potoku. Tworzy dość duże szczotki krystaliczne, w których tworzy przewarstwienia z kwarcem dymnym oraz mlecznym.

Ametyst, kwarc dymny i mleczny z Trzech Jaworów, fot. Stanisław Madej

Na Trzech Jaworach można znaleźć także kryształy górskie z ciekawymi wrostkami innych minerałów, np. hematytu i goethytu. Podobnie jednak jak w rejonie żółtego szlaku do schroniska pod Łabskim Szczytem, w miejscu tym znajduje się dość dużo nielegalnych wyrobisk pozostawionych przez zbieraczy minerałów.

Intensywnie eksploatowane stanowisko z ametystami w rejonie Karpacza, fot. Roksana Knapik

Jedne z najpiękniej wybarwionych ametystów w polskich Karkonoszach występują w rejonie Karpacza, powyżej Wilczej Poręby. Lokalizacja ta była podawana przez naukowców niemieckich, jednak w polskiej literaturze powojennej jeszcze jej kompleksowo nie opisano.

Ametyst z Karpacza – ciemne punkty na kryształach to hematyt, fot. Roksana Knapik

W najbliższej przyszłości powinno być to nadrobione, gdyż miejsce to zostało przekopane dosłownie wzdłuż i wszerz. Należałoby wykonać więc rzetelną dokumentację tego stanowiska zanim zostanie bezpowrotnie zniszczone. Występujące tam okazy mają postać niewielkich szczotek krystalicznych, o pięknej fioletowej barwie i niezwykłym połysku. Ametysty z Karpacza urodą dorównują nawet ametystom brazylijskim. Towarzyszą im także kryształy górskie.

Ametysty w polskich Karkonoszach występują dość obficie. Wypatrujący mineralogicznych ciekawostek turyści bez trudu mogą natknąć się na fragmenty fioletowego minerału na przemierzanych szlakach. Jednak należy pamiętać, że nadmierna eksploatacja może doprowadzić do tego, że wystąpienia najpiękniejszych karkonoskich ametystów będą znane tylko z opisów w literaturze.

Tekst: Roksana Knapik
Karkonoski Park Narodowy