Pieczęcie urzędowe gmin karkonoskich sprzed 1945 r. (1)
Pieczęcie używane w gminie Jagniątków w latach 1850-1945

Pieczęć jest od dawna jednym z atrybutów urzędu, a jej odcisk na dokumencie uwiarygodnia jego autentyczność. Karkonoskie gminy używały rozmaitych pieczęci co najmniej od XVIII w., ale prześledzenie ich ciągłego rozwoju, z uwagi na zachowany materiał źródłowy, jest możliwe dopiero od połowy XIX w. Niniejsze opracowanie starać się będzie w kolejnych odcinkach ukazać rozwój pieczęci stosownych przez rozmaite urzędowy w gminach Kotliny Jeleniogórskiej przed 1945 r. Przy czym należy mieć świadomość, iż funkcjonujące do końca II wojny światowej gminy miały inny zakres terytorialny niż powojenne. Z reguły każda miejscowość stanowiła samodzielną jednostkę administracyjną – gminę. Na początek przedstawmy pieczęcie gminy Jagniątków, niem. Agnetendorf.

Krótki rys dziejów Jagniątkowa do 1945 r.
Jagniątków, od 1998 r. część Jeleniej Góry, położony w dolinie Wrzosówki na wysokości 450-600 m. Został założony w dobrach Schaffgotschów w pierwszej poł. XVII w., najprawdopodobniej przez czeskich protestantów uchodzących przed prześladowaniami. Według tradycji miała się nimi zaopiekować żona Hansa Ulricha Schaffgotscha, księżniczka legnicko-brzeska Barbara Agnieszka, od imienia której miejscowość przyjęła swą nazwę.

Pierwszy stały dom, w 1651 r., miał tu wznieść sędzia wiejski Behndel. W 1661, gdy wieś posiadała już kila budynków, Christoph Neumann wybudował młyn nad Wrzosówką a także karczmę sądową. Najstarsze zachowane księgi miejscowego sądu ławniczego pochodzą jednak dopiero z 1765 r. W 1747 r. zamieszkiwało tu 84 zagrodnikach i chałupnikach, zaś w 1765 r. 107 rodzin, wśród których wymienia się 8 rzemieślników. Ludność tutejsza utrzymywała się przede wszystkim z pasterstwa, prac leśnych oraz tkactwa chałupniczego. W 1782 r. mieszkało w Jagniątkowie już 516 osób.

Co najmniej od 1793 r. w Jagniątkowie działa szkoła ewangelicka, jednak wcześniej Schafgostchowie umieścili tu leśniczówkę. Od początku swego istnienia Jagniątków należał do parafii katolickiej w Sobieszowie, a od 1742 r. także tamtejszej parafii ewangelickiej.
W 1846 r. odnotowano w Jagniątkowie 116 domów mieszkalnych, zasiedlonych przez 700 osób. Istniały tu: szkoła ewangelicka, leśniczówka i należąca do Schaffgotschów owczarnia, remiza strażacka, ponadto działały trzy młyny tartaczne, jeden młyn fornirowy, oraz jeden zwykły młyn do mielenia zboża.

W połowie XIX w. Jagniątków stał się popularną miejscowością turystyczną. W 1901 r. wybudował tu swój dom Gerhart Hauptmann. W 1923 r. w Jagniątkowie przebywało 2250 letników, a ponadto przez jego gospody i hotele przewinęło się jeszcze 3200 jedno i dwudniowych turystów. Na przełomie XIX i XX w. w Jagniątkowie działał wydawca bardzo popularnych widokówek karkonoskich Keil.

Katalog pieczęci gminy Agnetendorf – dziś Jagniątków
Pieczęcie ułożono rzeczowo (władze gminy inne urzędy i instytucje), a następnie chronologicznie, nadając im nazwę, a potem zamieszczając ich opis, zawierający: daty występowania, formę, rozmiary w milimetrach, treść napisów napieczętnych (wraz z tłumaczeniem w nawiasie okrągłym – kursywą; słowa ułożone w kilku wierszach rozdzielono ukośnikiem), opis rysunku, kolor tuszu stosowanego do jej odbicia, wreszcie w nawiasie kwadratowym sygnaturę akt, w których pieczęć występuje. Każdemu opisowi towarzyszy wizerunek danej pieczęci, w postaci jej skanu.

1.
Pieczęć Sądu Gminnego w Jagniątkowie (Ławniczego). Rok 1850; rzeźbiona wklęśle (służąca głownie do odciskania w laku); okrągła; średnica 25 mm; w podwójnym pierścieniu napis dookólny, rozdzielony gwiazdką, o treści: „* AGNETENDORFER GERICHTS SIEGEL” (Pieczęć Sądu Jagniątkowskiego), pośrodku wizerunek Temidy: kobieta w powłóczystej szacie, z długimi rozpuszczonymi włosami, prawdopodobnie mająca przewiązane opaską oczy, stojąca na płaskim gruncie, oparta biodrem o skałę (?), trzymająca w lewej, wyciągniętej ręce, wagę o dwóch szlakach, w prawej, zgiętej w łokciu z dłonią na wysokości pasa, trzyma nagi miecz, oparty o prawe ramię. Do odciśnięcia pieczęci użyto czarnego tuszu. Nie odnaleziono jak na razie wizerunku lakowego tej pieczęci. [AP JG, Wydz. Powiat. JG, sygn. 1375]

2.
Pieczęć Sądu Gminnego w Jagniątkowie (Ławniczego). Lata 1871-1890; rzeźbiona wypukło; okrągła, średnica 26 mm; napis dookólny, rozdzielony krzyżykiem, o treści: „╬ AGNETENDORFER GERICHTS SIEGEL” (przy czym brak odstępów pomiędzy poszczególnymi wyrazami), pośrodku wizerunek Temidy: kobieta w powłóczystej szacie, z odkrytymi ramionami, z przedziałkiem pośrodku głowy i z włosami prawdopodobnie spiętymi z tyłu, patrząca prosto, siedząca na niewysokim kamieniu, leżącym prawdopodobnie na fragmencie zaoranego pola, trzymająca w lewej wyciągniętej ręce wagę o dwóch szlakach, w prawej, zgiętej w łokciu, ułożonej na kolanach, trzyma nagi miecz, oparty ostrzem o prawe ramię. Do odciśnięcia pieczęci w latach 1871-1887 używano czarnego tuszu, potem niebieskiego. [AP JG, Wydz. Powiat. JG, sygn. 1375 i 1376]

3.
Pieczęć Zarządu Gminy Jagniątków. Lata 1890-1920; rzeźbiona wypukło; okrągła, średnica 30 mm; w podwójnym pierścieniu napis w otoku: „* Gemeinde-Vorstand *” (Zarząd Gminy) [na górze] i „Kreis Hirschberg i. Schl.” (Powiat Jelenia Góra na Śląsku) [na dole]. Pośrodku napis „Agnetendorf” (Jagniątków), umieszczony pomiędzy dwoma ozdobnikami. Skróty: „i” = „in”; „Schl.” = „Schlesien”. Do odciśnięcia pieczęci używano niebieskiego tuszu w latach 1890-1908, 1912-1917, czarnego w latach 1909 i 1920. [AP JG, Wydz. Powiat. JG, sygn. 1376, 1377, 1378 i 1379]

 

4.
Pieczęć Zarządu Gminy Jagniątków. Lata 1920-1933; rzeźbiona wypukło; okrągła, średnica 40 mm; w otoku napis: „* Gemeinde-Vorstand *” (Zarząd Gminy) [na górze] i „Kr. Hirschberg i. Schl.” (Powiat Jelenia Góra na Śląsku) [na dole]. Pośrodku, pomiędzy dwoma ozdobnikami, napis: „Agnetendorf / i. Rsgb.” (Jagniątków w Karkonoszach). Skróty: „Kr.” = „Kreis”; „i” = „in”; „Schl.” = „Schlesien”; „i” – „in”; „Rsgb.” = „Riesengebirge”. Do odciśnięcia pieczęci używano czarnego tuszu w latach 1920-1927 i niebieskiego w latach 1928-1933. [AP JG, Wydz. Powiat. JG, sygn. 1379; AP JG, Urz. Kat. JG, sygn. 7]

 

5.
Pieczęć Gminy Jagniątków. Lata 1934-1937; rzeźbiona wypukło; okrągła, średnica 34 mm; w górnej części napis w trzech rzędach: „Gemeinde / Agnetendorf / Kreis Hirschberg” (Gmina Jagniątków Powiat Jelenia Góra). W dolnej części godło III Rzeszy – orzeł (gapa) z rozpostartymi skrzydłami, zwrócony głową heraldycznie w prawo, trzymający w szponach dębowy wieniec, pośrodku którego swastyka. Do odciśnięcia pieczęci używano niebieskiego tuszu. [AP JG, Urz. Kat. JG, sygn. 7]

 

 

6.
Pieczęć Gminy Jagniątków. Lata 1941-1945; rzeźbiona wypukło; okrągła, średnica 34 mm; w górnej części napis w trzech rzędach: „Gemeinde / Agnetendorf / Krs. Hirschberg i. Rsgb.” (Gmina Jagniątków Powiat Jelenia Góra w Karkonoszach). W dolnej części godło III Rzeszy – orzeł (gapa) z rozpostartymi skrzydłami, zwrócony głową heraldycznie w prawo, trzymający w szponach dębowy wieniec, pośrodku którego swastyka. Skróty: „Krs.” = „Kreis”; „i” = „in”; „Rsgb.” = „Riesengebirge”. Do odciśnięcia pieczęci używano niebieskiego tuszu. [AP JG, Urz. Kat. JG, sygn. 7]

 

 

7.
Pieczęć Burmistrza Gminy Jagniątków. Lata 1935-1937; rzeźbiona wypukło; okrągła, średnica 30 mm; dookólny napis „Bürgermeister” (Burmistrz) [na górze] i „Hirschberg – Riesengeb.” (Jelenia Góra – Karkonosze) [na dole]. Pośrodku napis: „In / Agnetendorfer / Kreis” (W / Jagniątków / Powiat), przy czym nazwa miejscowości oflankowana małymi swastykami. Oczywiście określenie „Kreis” – powiat, odnosi się do Jeleniej Góry. Skróty: „Riesengeb.” = „Riesengebirge”. Do odciśnięcia pieczęci używano niebieskiego tuszu. [AP JG, Urz. Kat. JG, sygn. 7]

 

8.
Pieczęć Wójta Gminy Jagniątków. Rok 1934; rzeźbiona wypukło; okrągła, średnica 30 mm; dookólny napis „Gemeindeschulze” (Wójt Gminy) [na górze] i „Hirschberg – Riesengeb.” (Jelenia Góra – Karkonosze) [na dole]. Pośrodku napis: „in / Agnetendor / Kreis”. (W / Jagniątków / Powiat), przy czym określenie „Kreis” – powiat, odnosi się do Jeleniej Góry. Skróty: „Riesengeb.” = „Riesengebirge”. Do odciśnięcia pieczęci używano niebieskiego tuszu. [AP JG, Wydz. Powiat. JG, sygn. 433]

 

 

9.
Pieczątka wpływy (prezenta) Gminy Jagniątków. Lata 1908-1930; rzeźbiona wypukło; prostokątna, wymiary: dł. 58 x szer. 19 mm; treść w trzech rzędach: „Gemeinde: Agnetendorf i. R. / Eingegangen” (Gmina: Jagniątków w Karkonoszach. Wpłynęło) [puste miejsce na dokonanie wpisu] / „J.-No.” (Rok – Numer) [puste miejsce na dokonanie wpisu]; całość umieszczona w prostokątnej ramce. Do odciśnięcia pieczęci używano niebieskiego tuszu. [AP JG, Wydz. Powiat. JG, sygn. 1378, 1379]

10.
Pieczątka wpływy (prezenta) Gminy Jagniątków. Lata 1931-1933; rzeźbiona wypukło; prostokątna, wymiary: dł. 60 x szer. 19 mm. Treść w trzech rzędach: „Gemeinde: Agnetendorf i. R. / Eingegangen …….. 19… / J.-No: [puste miejsce]”, całość umieszczona w prostokątnej ramce. Skróty: „i” = „in”; „R.” = „Riesengebirge”; „J.-No.” = „Jahr – Numer” (Rok – Numer). Do odciśnięcia pieczęci używano granatowego tuszu. [AP JG, Wydz. Powiat. JG, sygn. 1379]

11.
Stempel Poczty w Jagniątkowie. Lata 1889-1892; rzeźbiony wypukło; okrągły, średnica 23 mm; dookólny napis: „Agnetendorf” (Jagniątków) [na górze]; „6-7 N” [na dole] – oddzielone gwiazdkami. Pośrodku, w dwóch rzędach data, np.: „7/1” [dzień i miesiąc – tu: 7 stycznia] / „89” [rok – tu: 1889]. Do odciśnięcia pieczęci używano czarnego tuszu. [AP JG, Wydz. Powiat. JG, sygn. 1376]

 

 

 

12.
Stempel Poczty w Jagniątkowie. Lata 1905-1932; rzeźbiony wypukło; okrągły, średnica 28 mm; dookólny napis: „Agnetendorf” (Jagniątków) [na górze]; trzy gwiazdki [na dole]. Pośrodku data i numer placówki pocztowej, np.: „- 5.6.32. 78” – a więc 5 czerwca 1932 r. i nr 78. Do odciśnięcia pieczęci używano czarnego tuszu. [AP JG, Wydz. Powiat. JG, sygn. 1376]

 

 

 

13.
Pieczęć Ochotniczej Straży Pożarnej w Jagniątkowie. Rok 1940; rzeźbiona wypukło; owalna, długość 43 szerokość 20 mm; podwójna obwódka, dookólny napis „Freiwillige-Feuerwehr” (Ochotnicza Straż Pożarna) [na górze] i „Agnetendorf i. R.” (Jagniątków w Karkonoszach) [na dole]. Skróty: „i“ – in; „R.” = Riesengebirge. Do odciśnięcia pieczęci używano niebieskiego tuszu. [AP JG, Akta gm. Sob., sygn. 46]

 

14.
Pieczęć Rolnej Szkoły Dokształcającej w Jagniątkowie. Lata 1929-1932; rzeźbiona wypukło; okrągła, o średnicy 30 mm; dookólny napis „Ländliche” (Wiejska – Rolna) [na górze] i „Fortbildungschule” (Szkoła Dokształcająca) [na dole]. Pośrodku napis: „Agnetendorf i. Rsgb.” (Jagniątków w Karkonoszach). Skróty: „i“ – in; „Rsgb.” = Riesengebirge. Do odciśnięcia pieczęci używano niebieskiego tuszu. [AP JG, Wydz. Powiat. JG, sygn. 2109]

 

 

 

Ivo Łaborewicz

(Dziękujemy autorowi za udostępnienie I części opracowania
Redakcja)

Skróty:
AP JG – Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Jeleniej Górze
Akta gm. Sob. – Akta gminy Sobieszów (Gemeinde Hermsdorf unterm Kynast)
Wydz. Powiat JG – Wydział Powiatowy w Jeleniej Górze (Kreisausschus Hirschberg)
Urz. Kat. JG – Urząd Katastralny w Jeleniej Górze (Katasteramt Hirschberg)