Z inicjatywy Fundacji Dolina Pałaców i Ogrodów Kotliny Jeleniogórskiej 11 założeń pałacowo-parkowych położonych u podnóża Karkonoszy 20 września 2011 roku zostało, mocą rozporządzenia Prezydenta RP, wpisanych  na listę Pomników Historii.

Uroczystość w Kancelarii Prezydenta

Na listę tą może zostać wpisany zabytek nieruchomy będący w rejestrze zabytków o szczególnej wartości dla kultury. Jest to jedna z czterech form ochrony zabytków przewidzianych w polskim prawodawstwie. Od 1994 czyli, przez blisko 20lat, zaszczytu tego dostąpiły 54 zabytki o dużych wartościach historycznych, naukowych i artystycznych mających znaczenie dla polskiego dziedzictwa kulturowego.

Pałac w Mysłakowicach

Muszą to być zabytki, które zachowały pierwotną kompozycję przestrzenną lub uległy nieznacznym przekształceniom, są jednorodne stylowo lub o czytelnych i zharmonizowanych ze sobą nawarstwieniach, są należycie wyeksponowane w przestrzeni miejskiej lub krajobrazie i zachowały pierwotne relacje z otoczeniem, są dziełami wybitnych twórców, np.: architektów, planistów, architektów krajobrazu, ogrodników, są dobrze zachowane lub w stanie pozwalającym na ich rewaloryzację, są przedmiotem troski konserwatorskiej.

Od lewej: Bronisław Komorowski, Mirosław Górecki i Witold Szczudłowski

Pomnikami historii mogą być również krajobrazy kulturowe, układy urbanistyczne i zespoły budowlane, pierwotne funkcje użytkowe, stanowią świadectwo ciągłości tradycji, dzieła architektury i budownictwa lub zespoły tych dzieł o wspólnych cechach stylowych, użytkowych lub konstrukcyjnych, które prezentują wybitne walory architektoniczne, stanowią przykład nowatorskich bądź unikatowych rozwiązań budowlanych i inżynierskich .

Pałac w Łomnicy

Mogą być również dzieła budownictwa obronnego i inżynierii wojskowej o zdefiniowanym systemie obronnym, wiążą się z ważnymi wydarzeniami w dziejach Polski, prezentują wybitne walory kompozycyjne, przestrzenne i krajobrazowe, obiekty dziedzictwa przemysłowego, inżynierii lądowej i wodnej, które reprezentują tradycyjne lub unikalne dziedziny przemysłu zakorzenione w kulturze przemysłowej ziem polskich. Wpisuj się w kryteria również  zespoły zabudowy przemysłowej i robotniczej o czytelnym układzie urbanistycznym,  posiadają zachowane dawne urządzenia.

Pałac w Bukowcu

Parki i ogrody, tworzą wraz z zabudową rezydencjonalną i gospodarczą oraz małą architekturą założenia architektoniczno-parkowe o wybitnych walorach kompozycyjnych, architektonicznych i artystycznych, posiadają urozmaiconą szatę roślinną, w tym wartościowy drzewostan o charakterze pomnikowym (pomniki przyrody), zachowały historyczny lub możliwy do odtworzenia układ kompozycyjny i szatę roślinną również mogą być przedmiotem wnioski o wpis. To kryterium jest szczególnie istotne dla kotliny jeleniogórskiej.

Cieplice

Ostatnią grupą  mieszczącą się  w kryteriach są cmentarze, które  zachowały historyczny układ przestrzenny, zawierają dzieła sztuki sepulkralnej o dużych wartościach artystycznych lub będące przejawem miejscowej tradycji kamieniarskiej,  kryją prochy wybitnych Polaków, zachowały historyczny układ przestrzenny (nawiązujący do wydarzeń, które te miejsca upamiętniają) zabytki archeologiczne takie jak pozostałości terenowe pradziejowego i historycznego osadnictwa.

Tak więc kryteriów jest sporo co nie oznacza ,że każdy wniosek kwalifikuje się do wpisu. Pod pozycją 46 na liście prezydenckiej znajduje się wpis pod tytułem :
„Pałace i Parki Krajobrazowe  Kotliny Jeleniogórskiej”
Istotnym atutem we wnioski Fundacji, oprócz zespołów rezydencjonalnych, były również  parki krajobrazowe.
Kotlinę Jeleniogórską wyróżnia w całym obszarze Sudetów szczególne nagromadzenie zespołów pałacowo-parkowych, ukształtowanych przede wszystkim w I poł. XIX w., często  z pozostałościami pochodzącymi z okresu renesansu i baroku.

Wojanów

Zespoły pałacowo-parkowe wpisane  na listę pomników historii to  kompleksy rezydencji pałacowych w: Bukowcu, Mysłakowicach, Łomnicy,  Wojanowie , Wojanowie –Bobrowie,  dwa pałace w Karpnikach,  Staniszowie, Kowarach-Ciszyca, Paulinum  i  Schaffgotschów  w  Jeleniej Górze.

Paulinum

Tworzą one  szczególnie wartościową pod względem artystycznym wielkoprzestrzenną kompozycję  krajobrazową.
O ich historii, ludziach ,którzy tworzyli tę historię możemy dowiedzieć się z wieli publikacji. Arne Franke w „Śląskim Elizjum. Zamki, pałace, dwory i parki w Kotlinie Jeleniogórskiej” pisze: „Budowle i parki utrzymane były duchu romantyzmu początków XIX wieku. Chęć scalenia  cywilizacji i przyrody na przedprożach górskich w jedno wielkie dzieło sztuki jest odczuwalne w wielu miejscach doliny  po dzień dzisiejszy. Na ten harmonijnie ukształtowany pejzaż, o niekwestionowanej do dziś ogólnoeuropejskiej randze, składają się założenia pałacowe, architektura mieszkalna, w tym również  ludowa, a także malowniczo porozmieszczane romantyczne świątynie, punkty widokowe ,sztuczne ruiny i domki siedliskowe, dla których naturalne tło stanowiły masywy Karkonoszy”.

Romuald M. Łuczyński w „Rezydencje magnackie w Kotlinie Jeleniogórskiej w XIX wieku” odnosi się, między innymi ,do możliwości działań kulturotwórczych:
„Należy tu dodać ,że intensywne przemiany cywilizacyjne w XIX w. stworzyły ziemiaństwu Kotliny Jeleniogórskiej niezwykłe możliwości działań kulturotwórczych, jakich nie posiadali ich przodkowie. Jednak stateczny dorobek dziedzictwa kulturowego omawianego obszaru jest łączną sumą działań wszystkich pokoleń tworzących kulturę.(…) Pokolenie za pokoleniem coś nowego wpisuje w to, co zostaje. Oznacza to, że Kultura jest społecznym przekazem i tworzeniem wymagającym ludzkiego wysiłku trwania przy tym, co już sprawdziło się w życiu jednostek i społeczeństwa, oraz tworzenia czegoś nowego w ścisłym powiązaniu z całym dotychczasowym dziedzictwem.”

Karpniki

Te dwa cytaty to podkreślenia piękna miejsca w jakim przyszło nam, dzisiejszym mieszkańcom tych ziem żyć i zarazem obowiązków jakie  z tego faktu wynikają. Dziś będąc członkami społeczności europejskiej na nas spoczywa obowiązek dbania dobra kultury, tej szeroko rozumianej, jakie przejęliśmy po poprzednich mieszkańcach osiedlając się, rodząc i tworząc nową rzeczywistość po 1945 roku. Dziś nie możemy powiedzieć, że to nie nasze, że przyjdą i zabiorą że nie warto o to dbać bo to nie nasze.

Dziś na naszych oczach dopełnił się „chichot historii” – zabytki kultury pruskiej i niemieckiej stały się dziedzictwem kultury polskiej o najwyższej randze obok zamku królewskiego w Warszawie, Wawelu w  Krakowie, Wieliczki i pięćdziesięciu pozostałych zabytków wpisanych na listę Pomników Historii. Czy, w związku z tym możemy powiedzieć o sobie, że już w pełni jesteśmy europejczykami?

Witold Szczudłowki

Data publikacji: 2013/12/21